Денес управувањето со летало го сметаме за нешто сосема природно. Пилотот ја избира насоката, ја менува височината и, барем во нормални услови, точно знае каде ќе слета. Но во средината на 19 век летот сè уште бил во голема мера договор меѓу човекот и ветерот – а ветерот ретко прифаќал наредби.
Токму затоа 24 септември 1852 година зазема посебно место во историјата на воздухопловството. Тој ден францускиот инженер Анри Жифар го извел првиот моторизиран лет со управлив воздушен брод и покажал дека леталото полесно од воздухот не мора само да плови таму каде што ќе го однесе воздушната струја.
Парна машина под балон исполнет со водород
Самата конструкција денес звучи како комбинација што никој разумен не би сакал да ја испроба. Над Жифар се наоѓал издолжен балон исполнет со лесно запалив водород, а под него работела парна машина во која горело гориво.
Воздушниот брод бил долг приближно 44 метри, со најголем пречник од околу 12 метри. Под обвивката била поставена долга носечка конструкција со платформа за пилотот, парен мотор, пропелер и кормило. Моторот развивал само околу три коњски сили, но за тоа време бил доволно лесен и компактен за воопшто да може да биде подигнат во воздух.
Жифар бил свесен за опасноста од оган под балон полн со водород. Затоа издувната цевка била насочена надолу, а околу ложиштето биле поставени заштитни метални мрежи со кои требало да се спречи искра да стигне до гасот. Денес оваа конструкција изгледа крајно ризично, но во 1852 година претставувала храбар и внимателно осмислен инженерски експеримент.
Лет од Париз долг 27 километри
На 24 септември Жифар полетал од Хиподромот во Париз и се упатил кон областа Трап, западно од градот. Според податоците на Science Museum Group, воздушниот брод поминал околу 17 милји, односно приближно 27 километри.
За патувањето му биле потребни околу три часа. Историските извори не се сосема усогласени околу брзината – најчесто се наведуваат вредности меѓу 8 и 10 километри на час. Тоа е темпо што денес може да го достигне побрз велосипедист, но брзината не била главната цел на експериментот.
Вистинската новина била тоа што Жифар можел да го насочува леталото. Со пропелерот добивал движење независно од ветерот, додека кормилото му овозможувало да свртува и да ја менува насоката. Националниот музеј за воздухопловство и вселена Smithsonian го определува овој настан како прв моторизиран и контролиран лет со воздушен брод.
Управлив, но не и посилен од ветерот
Зборот „управлив“ сепак треба да се разбере во контекст на времето. Воздушниот брод на Жифар можел да свртува и да маневрира кога условите биле поволни, но неговата мала парна машина немала доволно сила за да се спротивстави на посилен ветер.
Токму затоа Жифар не успеал да направи целосен круг и да се врати во Париз. Ветерот бил посилен од неговите три коњски сили. Но неуспешното враќање не го поништило успехот на летот. Напротив, експериментот докажал дека со доволно моќен мотор едно летало полесно од воздухот може да престане да биде обичен заложник на воздушните струи.
Тоа била клучната разлика меѓу балон и воздушен брод. Балонот се движи главно со ветерот, додека воздушниот брод има сопствен погон и систем за управување. Францускиот збор „dirigeable“, од кој потекнува називот дирижабл, буквално упатува токму на тоа – нешто што може да се насочува.
Чекорот што ги отвори вратите за цепелините
Луѓето летале со балони уште од експериментите на браќата Монголфје во 1783 година. Но речиси седум децении подоцна Жифар направил суштински пресврт: на летот му додал механичка сила и човечка одлука.
Неговиот воздушен брод не бил практично превозно средство, но станал доказ дека идејата функционира. Подоцнежните конструктори користеле полесни и помоќни мотори, подобри пропелери, поцврсти конструкции и поефикасни управувачки површини. Во 1884 година францускиот воздушен брод „La France“ ќе успее да направи целосно контролиран кружен лет и да се врати на почетната точка, а на почетокот од 20 век ќе се појават големите цепелини.
Светската воздухопловна федерација го вбројува Жифар меѓу пионерите кои им покажале на следните генерации дека воздушниот простор може да стане пат, а не само место низ кое човекот пасивно го носи ветерот.
Инженер кој не застанал на еден лет
Анри Жифар имал само 27 години кога го извел историскиот лет. Неговата работа не била ограничена само на воздухопловството. Тој го усовршил и парниот инјектор – механизам со кој водата може да се внесува во котел под притисок. Пронајдокот нашол широка примена кај парните локомотиви и индустриските машини и му донел значителен успех.
Подоцна Жифар конструирал и огромни приврзани балони за големите изложби во Париз. Неговото име денес е запишано на Ајфеловата кула, заедно со имињата на други француски научници и инженери.
Моментот кога човекот престана само да го следи ветерот
Летот од 1852 година не бил совршен. Воздушниот брод бил бавен, управувањето било ограничено, а парната машина под водородниот балон изгледала како опасна инженерска смелост. Сепак, токму таквите несовршени машини ја отвораат вратата кон иднината.
Жифар не го измислил човечкиот лет и не го создал авионот. Она што го направил било поинакво, но подеднакво важно – докажал дека машината во воздухот може да има сопствена насока.
Пред цепелините, пред браќата Рајт и пред современите авиони, еден Французин поставил мала парна машина под огромен балон, го завртел пропелерот и му покажал на светот дека небото не мора секогаш да го има последниот збор.
