Американската граѓанска војна, водена од 1861. до 1865. година, не била само вооружен судир меѓу Северот и Југот. Таа била пресметка со едно од најдлабоките противречја врз кои се развивале Соединетите Американски Држави: држава изградена врз идејата за слобода, а во исто време општество во кое милиони луѓе биле држени во ропство.
Во текот на четири години земјата се претворила во огромно бојно поле. Градови биле уништени, цели области опустошени, а стотици илјади луѓе загинале. Зад воените карти, генералите и прочуените битки, сепак, стоело многу поголемо прашање – каква Америка ќе преживее по војната.
Две Америки во една држава
Разликите меѓу северните и јужните сојузни држави постоеле долго пред да започнат првите борби. Северот сè повеќе се индустријализирал. Градовите растеле, железничката мрежа се ширела, а економијата сè повеќе се потпирала врз фабрики, трговија и платена работна сила.
Југот имал поинаква економска и општествена структура. Големите плантажи за памук, тутун и други земјоделски производи биле тесно поврзани со системот на ропство. Поробените Афроамериканци претставувале работна сила врз која се потпирал значителен дел од јужната економија.
Токму ропството постепено станало централното политичко прашање. Со ширењето на САД кон запад, секоја нова територија отворала нов спор: дали таму ќе биде дозволено ропство? Одговорот не бил само морално прашање. Тој влијаел и врз политичката рамнотежа во Конгресот и врз односот меѓу робовладетелските и слободните држави.
Во текот на децениите биле постигнувани различни компромиси, но тие само го одложувале судирот.
Изборот на Линколн и распадот на компромисот
Пресвртниот момент дошол во 1860. година, кога за претседател бил избран Абрахам Линколн, кандидат на Републиканската партија.
Линколн во тој момент не настапувал со програма за непосредно укинување на ропството во државите каде што веќе постоело. Се спротивставувал, меѓутоа, на неговото ширење во новите американски територии. За голем дел од политичките елити на Југот неговиот избор бил знак дека нивното влијание во федералната држава слабее.
Јужна Каролина прва прогласила отцепување од Унијата во декември 1860. година. По неа следувале и други јужни држави, кои во 1861. година ја формирале Конфедерацијата на Американските Држави. За нејзин претседател бил избран Џеферсон Дејвис.
Соединетите Американски Држави се нашле пред прашањето дали федералната држава воопшто може да преживее ако нејзините членки еднострано ја напуштат. На 12. април 1861. година конфедеративните сили отвориле оган врз федералниот Форт Самтер во пристаништето Чарлстон. Со тоа започнала војната.
Од војна за Унијата до војна против ропството
На почетокот, главната официјална цел на Линколн била зачувувањето на Унијата. Како што конфликтот се продлабочувал, станувало сè појасно дека прашањето на ропството не може да остане настрана од војната.
Поробените луѓе и самите придонесувале кон рушењето на системот. Илјадници бегале од плантажите и стигнувале до териториите под контрола на силите на Унијата. Со нивното присуство, федералната влада била принудена практично да одговара на прашањето што ќе се случи со ропството во областите што ги освојувала.
На 1. јануари 1863. година стапила во сила Прокламацијата за еманципација на Линколн. Со неа биле прогласени за слободни поробените луѓе во областите на Конфедерацијата што сè уште биле во бунт против Соединетите Американски Држави.
Документот не го укинал ропството насекаде во САД и имал правни и географски ограничувања. Неговото политичко и симболично значење, сепак, било огромно. Од тој момент зачувувањето на Унијата сè поотворено било поврзано со уништувањето на ропството.
Афроамериканските војници почнале да се приклучуваат на силите на Унијата. До крајот на војната околу 180.000 Афроамериканци служеле во американската армија, а уште илјадници во морнарицата. Тие не биле набљудувачи на сопственото ослободување, туку негови активни учесници.
Гетисбург и пресвртот на војната
Граѓанската војна создала имиња што подоцна ќе станат дел од американското историско паметење: Роберт Ли, Јулисис Грант, Вилијам Шерман и Томас „Стоунвол“ Џексон.
Конфедерацијата имала способни команданти и во првите години постигнала значајни успеси. Северот, пак, располагал со поголемо население, посилна индустрија, поразвиена железничка инфраструктура и значително поголеми материјални ресурси.
Во јули 1863. година се одиграла битката кај Гетисбург во Пенсилванија. Во тридневните борби Армијата на Северна Вирџинија под команда на генерал Роберт Ли претрпела тежок неуспех и се повлекла кон Вирџинија.
Речиси истовремено, силите на Унијата под команда на Јулисис Грант го освоиле Виксбург, со што Северот воспоставил контрола врз реката Мисисипи и сериозно ја нарушил територијалната поврзаност на Конфедерацијата.
Гетисбург подоцна добил уште едно значење. Во ноември 1863. година Линколн таму го одржал својот прочуен Гетисбуршки говор. Во само неколку минути тој ја поврзал војната со идејата за еднаквоста и со потребата жртвите на бојното поле да доведат до „ново раѓање на слободата“.
Победата што не донела мир преку ноќ
Во последните години од војната материјалната и човечката предност на Северот станувала сè повидлива. Грант ја презел врховната команда над армиите на Унијата и започнал постојан воен притисок врз силите на Ли во Вирџинија.
Во исто време генералот Вилијам Шерман спроведувал разорна кампања низ Џорџија, уништувајќи железници, складишта и други ресурси што можеле да ја поддржуваат конфедеративната воена машина.
На 9. април 1865. година Роберт Ли му се предал на Грант кај Апоматокс Корт Хаус. Предавањето на главната конфедеративна армија во Вирџинија го означило фактичкиот крај на војната, иако другите конфедеративни сили се предавале во следните недели.
Само пет дена подоцна, на 14. април, Линколн бил застрелан во театарот Форд во Вашингтон од актерот и симпатизер на Конфедерацијата Џон Вилкс Бут. Починал следното утро.
Претседателот што ја водел Унијата низ најтешката криза во нејзината историја не доживеал да го води долгиот процес на нејзино повторно политичко и општествено составување.
Укинувањето на ропството не значело и еднаквост
Во декември 1865. година бил ратификуван Тринаесеттиот амандман на Уставот на САД, со кој ропството било укинато, освен како казна за кривично дело.
Тоа била фундаментална промена. Правната слобода, сепак, не значела дека поранешните робови веднаш добиле вистинска политичка, економска и општествена еднаквост.
Следувал периодот познат како Реконструкција. Федералната власт се обидувала повторно да ги интегрира јужните држави, а Четиринаесеттиот и Петнаесеттиот амандман поставиле уставна основа за државјанските права и избирачкото право на Афроамериканците.
Меѓутоа, во следните децении во голем дел од американскиот Југ бил воспоставен систем на расна сегрегација и дискриминација, подоцна познат преку законите „Џим Кроу“. Насилството, политичкото исклучување и економската зависност продолжиле да го ограничуваат животот на црното население.
Затоа 1865. година не може да се гледа како едноставен крај на американската борба за слобода. Таа го означила крајот на легалното робовладетелство, но не и крајот на долгата борба околу значењето на граѓанството и еднаквоста.
Војна чии прашања ја надживеале
Американската граѓанска војна однела повеќе американски воени животи од кој било друг вооружен конфликт во историјата на земјата. Историските процени се разликуваат, но бројот на загинати војници обично се мери со стотици илјади, а поновите демографски истражувања упатуваат дека вкупната загуба можела да биде значително поголема од традиционално прифатената процена од околу 620.000.
Нејзината тежина, сепак, не се мери само со бројот на мртвите. Војната решила дека Соединетите Американски Држави ќе продолжат да постојат како една федерална држава. Го уништила правниот систем на ропство и суштински го променила односот меѓу федералната власт и сојузните држави.
Истовремено, оставила наследство со кое американското општество се соочува и многу подоцна: расните односи, граѓанските права, толкувањето на Уставот, регионалниот идентитет и начинот на кој една држава се сеќава на сопственото насилно минато.
Американската граѓанска војна покажува колку долго едно општество може да живее со противречност што сите ја гледаат, а политичкиот систем не успева трајно да ја разреши. Кога компромисите престанале да функционираат, спорот за ропството, Унијата и самата природа на американската држава бил решаван со оружје.
Победата на Унијата ја зачувала државата. Укинувањето на ропството ја променило нејзината правна и морална основа. Но најтешкото прашање останало и по последните истрели: што значи еднаквоста кога таа треба да стане не само уставен принцип, туку секојдневна реалност?
