Во Албанија деновиве не се протестира само против еден туристички проект. Се протестира против идејата дека државата може да ја измери сопствената иднина во квадратни метри луксузен бетон, а природата да ја нарече „потенцијал“ само кога ќе се појави инвеститор доволно богат за да ја купи тишината околу неа.

Звернец, Вјоса-Нарта и островот Сазан станаа имиња на поширока балканска дилема: дали развојот значи модернизација, работни места и европски туризам или е нов збор за старата навика јавниот простор да се претвора во приватна зделка? Проектот поврзан со инвестициската фирма на Џаред Кушнер, зет на Доналд Трамп, според Reuters, вреди околу 1,4 милијарди евра, а заедно со плановите за Сазан може да достигне и до пет милијарди евра. Рама најавува дека Албанија ќе продолжи напред; улицата, пак, прашува кој има право да ја продава природата што не ја создал.

Кога развојот доаѓа со бодликава жица

Протестите почнаа како локален отпор кон работите кај Вјоса-Нарта, но брзо се проширија во Тирана и добија политичка тежина. Демонстрантите носат фламинга како симбол, затоа што токму тоа подрачје е едно од најважните крајбрежни живеалишта во Албанија – простор на лагуни, мочуришта, песочни дини, преселни птици, морски желки и медитерански фоки. Wetlands International Europe предупредува дека Вјоса-Нарта е дом на повеќе од 200 видови птици, а BirdLife International наведува дека станува збор за заштитен пејзаж од исклучително значење за Јадранската миграциска рута.

Во таа слика бодликавата жица не е технички детал. Таа е политичка метафора. Кога пристапот до крајбрежје се затвора пред граѓаните уште пред јавноста да добие јасна, целосна и убедлива документација, тогаш проектот престанува да биде само инвестициски план. Станува проверка на тоа дали институциите работат за јавниот интерес или за побрзото расчистување на теренот.

Паноптикум веќе ја отвори оваа тема во анализата Албанскиот брег стана европски тест, каде што Вјоса-Нарта се чита не само како еколошко прашање, туку како тест за европската зрелост на една држава кандидат. Слична линија има и во текстот Оградениот брег на Албанија, затоа што оваа приказна од првиот ден мириса повеќе на политика отколку на туризам.

Рама вели „голем сон“, граѓаните велат „државата не е на продажба“

Албанскиот премиер Еди Рама го брани проектот како визија за модерна, туристички посилна Албанија. Во интервју за Reuters тој оцени дека проектот ќе ги воодушеви луѓето и дека делови од него би можеле да бидат отворени во текот на оваа деценија. Истовремено призна дека поставувањето ограда било „срамна идеја“, но ги намали еколошките стравувања и рече дека процената на влијанието врз животната средина сè уште не е завршена.

Токму тука е суштинскиот судир. Владата зборува за инвестиција, имиџ, туризам и идни приходи. Граѓаните зборуваат за доверба, дозволи, заштитен простор, насилство врз демонстранти и право да знаат што се случува со земјата што формално им припаѓа на сите. По осум вечери протести е повикан сенароден собир на 10. јуни во Тирана, а темите на улицата веќе излегле надвор од екологијата – кон здравството, образованието, земјоделството, пензиите и статусот на рударите.

Тоа покажува дека фламингото не е само птица на протестен плакат. Тоа стана знак за насобран гнев против модел во кој големите зделки се претставуваат како судбина, а граѓаните се повикуваат да аплаудираат откако одлуката веќе е донесена.

Европската Унија како мерило, не како декор

Овој случај ја погодува Албанија во момент кога таа сака да се претстави како најдинамичен кандидат за членство во Европската Унија. Но европскиот пат не се мери само со отворање и затворање поглавја, туку и со начинот на кој една влада се однесува кон заштитените подрачја, јавните консултации и правото на протест.

European Western Balkans објави дека Европската комисија ја предупредила Албанија да се воздржи од потези што би можеле да го поткопаат исполнувањето на завршните критериуми во Поглавје 27, кое се однесува на животната средина и климатските промени. Во истата рамка се спомнува усогласувањето со европските директиви за птици и живеалишта – токму она што Вјоса-Нарта го прави многу повеќе од локален спор за плажа.

Во текстот Албанија забрзува кон ЕУ, Паноптикум веќе пишуваше дека Албанија влезе во посериозна фаза од пристапниот процес. Но овој случај потсетува дека европската интеграција нема вредност ако се сведе на дипломатски фотографии, датуми и оптимистички билборди. Европа не е само пазар за туристички капитал; таа е и систем на правила што треба да ги штитат слабите од силните, природата од профитот и јавниот интерес од приватната ароганција.

Балканската болест: инвестицијата како изговор за сè

На Балканот зборот „инвестиција“ често се употребува како магична формула што треба да ги замолчи сите прашања. Кога ќе се каже дека ќе има работни места, раст, туризам и модернизација, веднаш се очекува јавноста да се повлече и да не прашува премногу. Но токму прашањата се мерка за демократско општество: кој ја поседува земјата, кој ја менува нејзината намена, кој ја одобрува градбата, кој профитира, кој ја носи еколошката штета и кој ќе остане таму кога луксузниот маркетинг ќе се пресели на следната „рајска“ локација.

Проблемот не е што Албанија сака туризам. Проблемот е ако туризмот се гради како нова форма на зависност: државата да дава природа, граѓаните да даваат тишина, а инвеститорите да добиваат поглед кон море. Тој модел не е развој, туку елитна приватизација на пејзажот.

Затоа случајот Вјоса-Нарта се допира и со пошироката тема за заробената држава. Не затоа што секоја инвестиција е криминал, туку затоа што секоја голема инвестиција во чувствителен јавен простор мора да биде поднесена на најстрога јавна проверка. Колку е поголема сумата, толку поголема треба да биде транспарентноста. Колку е помоќен инвеститорот, толку посилни треба да бидат институциите.

Фламингата како лекција за регионот

Албанските протести имаат една ретка, речиси заборавена сила: тие не бараат само стопирање на еден проект, туку враќање на чувството дека државата не е имот на власта. Паролата „Албанија не е на продажба“ може лесно да се злоупотреби како евтин национален рефлекс. Но во овој контекст таа носи поинаква порака: земјата не е производ, природата не е празен простор, а граѓанинот не е пречка во инвестициски календар.

Звернец денес е албанско прашање, но неговата поука е регионална. Македонија, Црна Гора, Србија, Босна и Херцеговина, Косово – сите живеат со истата напнатост меѓу сиромаштијата што бара капитал и јавниот интерес што бара достоинство. Најопасниот развој е оној што ја убедува јавноста дека нема избор.

Албанија може да изгради ресорт. Но ако за тоа ја изгуби довербата во институциите, ако ја навреди природата што ја прави посебна и ако ги претвори граѓаните во публика пред сопствениот брег, цената ќе биде многу повисока од 1,4 милијарди евра. Ќе биде платена во нешто што не се враќа лесно: самопочит.