Љубопитноста не е украс на умот. Таа не е ни привилегија на неколкумина. Таа е една од оние внатрешни сили што човекот ги носи во себе уште од почетокот – тивка, будна, понекогаш разиграна, понекогаш заспана, но секогаш присутна. И токму тука е суштината: не е прашањето дали ја имаме, туку дали ја држиме жива.
Современите истражувања и психологијата на учењето одамна покажуваат дека љубопитноста не е спореден каприц, туку двигател на учењето, вниманието и подлабокото паметење. Ако не ни е активна, ако не ја вклучуваме барем одвреме-навреме, таа почнува да се гаси, а со неа полека се гасиме и ние. Човек без активна љубопитност лесно станува човек кој мисли дека веќе стигнал до каде што требало и дека натаму нема што да бара. А тоа е опасна самозалажувачка удобност. Пасивната љубопитност, ако воопшто може така да се нарече, е само поинакво име за рамнодушност – спрема светот, спрема другите, па и спрема самиот себе. И, да, во извесна смисла тоа е пораз на животот.
Кога човек прашува, човек останува жив
Не сте ли љубопитни да прочитате, макар само колку за прво отворање на вратата, за десетте компјутерски заповеди, за историјата на креветот, за глувците во митолошкиот свет? Или, на пример, за исламската архитектура во Кордоба, за најраните куклени театри, или за тоа како ајкулите го откриваат пленот? Понекогаш токму ваквите навидум споредни прашања нѐ потсетуваат колку е широк светот и колку малку му треба на умот за повторно да се разбуди.
Десет компјутерски заповеди – мал морален тест пред екранот
Во 1992 година, Computer Ethics Institute ги формулираше познатите „Десет заповеди на компјутерската етика“ – краток, но суштински етички кодекс за користење компјутери и дигитални системи. Тие и денес звучат речиси непријатно точно, бидејќи не зборуваат за машини, туку за карактер. Не користи компјутер за да повредиш друг човек. Не мешај се во туѓа работа. Не душкај по туѓи датотеки. Не кради, не лажи, не присвојувај туѓ софтвер, туѓ ресурс или туѓа интелектуална сопственост. Мисли на општествените последици од тоа што го создаваш. И, на крај, користи ја технологијата така што ќе зачуваш достоинство и почит кон другиот. Тоа не е само техничка култура. Тоа е огледало.
И денес, кога екранот стана продолжение на раката, а дигиталниот простор второ секојдневје, овие правила не звучат старомодно – напротив, звучат како нешто што сме должни повторно да го прочитаме.
Историјата на креветот – историја на удобноста, моќта и навиките
Креветот има подолга и побогата историја отколку што на прв поглед изгледа. Уште во стар Египет постоеле кревети со дрвена рамка и потпора за главата, а античките Грци и Римјани користеле лежалки и за одмор и за обедување. Во средниот век високото поткревање на главата било вообичаено, а подоцна креветот добивал и наслон, балдахин и завеси, не само од удобност, туку и како знак на статус. Во ренесансата и барокот постелата кај владетелите и аристократијата станува речиси сцена на моќ – место каде се примаат гости и се завршуваат работи што не се само приватни. Податокот дека Луј XIV имал стотици кревети често се повторува во литературата за дворскиот живот, а самиот развој на постелата јасно покажува дека историјата на мебелот е и историја на општеството.
Се разбира, денес каучот на многу места го оттурнува креветот од центарот на дневниот живот. Но, креветот останува едно од најличните места на човековото постоење – место на одмор, болест, љубов, немир, сон и будење. А за ноќните „војни“ што таму се воделе и сѐ уште се водат, навистина не треба многу да се зборува. Историјата и тука е побогата отколку што изгледа.
Глувците во митот – мали суштества со голема симболика
Да, глувците влегле и во митолошкиот свет. Во грчката традиција се среќава епитетот Аполон Сминтеј – Аполон поврзан со глувците, односно со нивното симболичко и култно значење. Една стара легенда раскажува дека Теукар, син на речниот бог Скамандар, бил упатен да се насели таму каде што ќе го нападнат „децата на земјата“. Кога глувците им ги изгризале ремените и тетивите тоа било прочитано како знак, па на тоа место бил подигнат култен простор посветен на Аполон Сминтеј. Таквите митолошки слики денес можеби ни делуваат чудно, но токму тие покажуваат колку древниот човек внимателно ја читаше природата и во најмалото суштество бараше порака, закана или знак.
Кордоба – камен споменик на една сложена цивилизација
Кога денес ќе се спомне исламската архитектура во Шпанија, речиси невозможно е да се заобиколи Мезкитата во Кордоба, односно џамијата-катедрала во историскиот центар на градот. Кордоба станува голем политички и културен центар во 8. и 9. век, а големата џамија почнува да се гради во 785-786. година. Подоцна неколкупати била проширувана, а по христијанското освојување на градот во 1236. година објектот бил претворен во катедрала. Денес тој не е само архитектонски споменик, туку материјален доказ дека историјата не секогаш се движи во чисти линии – туку во наслаги, судири, преобликувања и траги што остануваат во каменот.
Куклениот театар – древна игра со сериозно потекло
Куклениот театар е многу постар отколку што обично претпоставуваме. Потеклото не може со сигурност да се врзе само за едно место, но историските траги покажуваат дека куклени изведби постоеле во различни цивилизации и во различни периоди. Во Европа има пишани сведоштва уште од 5. век пред нашата ера, а во Азија, особено во Кина, Индија, Јава и Јапонија традициите се многу стари и длабоки. Значи, не би било прецизно да се каже дека првите куклени театри „најверојатно“ настанале само во Индија или Египет. Поточно е да се каже дека куклениот театар има древни и повеќекратни корени, што уште еднаш ни покажува дека човекот одамна имал потреба да ја раскаже стварноста преку фигура, движење и симбол.
Како ајкулите го откриваат пленот – не по една трага, туку по цел сензорен свет
За ајкулите долго време кружеше поедноставената претстава дека слепо ја следат крвта. Денес знаеме дека приказната е многу посложена и многу поинтересна. Ајкулите користат повеќе сетилни системи истовремено: чувствуваат движења и вибрации во водата, регистрираат мириси во исклучително ниски концентрации, а со ампулите на Лоренцини – специјализирани електрорецептори околу главата и њушката – детектираат и многу слаби електрични полиња што ги создава пленот. Токму затоа можат да откријат и животно скриено во песок. Значи, не станува збор за еден „радар“ во популарна смисла, туку за извонредно фино комбинирање на повеќе сетилни канали. И тука љубопитноста повторно победува: штом малку подлабоко погледнеш клишето се распаѓа, а светот станува уште почудесен.
Љубопитноста како отпор кон внатрешното заспивање
Затоа активната љубопитност не е собирање чудни факти за да изгледаме поучено. Таа е начин да не закржлавиме. Таа е вежба на духот. Мал гест со кој му кажуваме на светот – а уште повеќе на себе – дека сѐ уште сме подготвени да прашаме, да се зачудиме, да истражиме, да се корегираме. И можеби токму во тоа е нејзината најдлабока вредност: не нѐ прави само поинформирани, туку и поживи.
