AfD го освои првото место во Мекленбург-Западна Померанија, Левица победи во Берлин, а CDU на канцеларот Фридрих Мерц се соочува со еден од најтешките покраински изборни резултати во својата историја. Двете гласања покажуваат различни политички насоки, но и заеднички проблем за традиционалните германски партии – растечка фрагментација на избирачкото тело.
Германија се разбуди по изборна ноќ што донесе два различни победника, но една заедничка порака: политичкиот простор што со децении го контролираа големите традиционални партии станува сè порасцепкан.
Во Мекленбург-Западна Померанија, Alternative für Deutschland (AfD), која Reuters ја опишува како крајнодесничарска партија, освои најмногу гласови. Во Берлин, пак, првото место го освои Левица. За Христијанско-демократската унија – CDU – и особено за канцеларот Фридрих Мерц, резултатите претставуваат нов силен политички притисок.
AfD со околу 38%, CDU на работ од покраинскиот парламент
Според последните проекции и резултатите од изборната ноќ што ги пренесува Reuters, AfD во Мекленбург-Западна Померанија освои околу 38,3%, пред владејачката SPD со околу 35,4%. Најголемиот удар го претрпе CDU. Партијата на Мерц падна на околу 4,9 проценти. Доколку тој резултат биде потврден со официјалниот привремен резултат, CDU би останала под изборниот праг од пет проценти и без пропорционално парламентарно претставување – историски преседан за партијата на покраинско ниво во повоена Германија. Токму затоа бројката од 4,9% политички тежи многу повеќе од обичен слаб регионален резултат. Станува збор за партијата на актуелниот германски канцелар и за политичка сила која со децении е еден од столбовите на германскиот партиски систем.
Покраинската изборна администрација соопшти дека официјалниот привремен резултат ќе биде претставен денеска во 12:30 часот, па бројките од изборната ноќ сè уште треба да се третираат како привремени.
Мерц резултатот го нарече „катастрофа“
Фридрих Мерц не се обиде да ја ублажи тежината на резултатот. Германскиот канцелар го опиша настапот на CDU во Мекленбург-Западна Померанија како „катастрофа“, но истовремено порача дека нема намера да се повлече и дека федералната влада ќе продолжи со реформите. Тоа е важно затоа што покраинските избори не одлучуваат директно за опстанокот на федералниот канцелар. Но политичката тежина на резултатот може да биде значително поголема од формалната институционална последица.
Мерц веќе се соочува со притисоци поради состојбата во економијата, трошоците за живот, енергијата, пензиските и социјалните реформи и незадоволството во делови од сопствената конзервативна база. Изборниот резултат сега дополнително го отвора прашањето како CDU ќе одговори на губењето гласачи – особено во источна Германија.
Вајдел: AfD е „нова народна партија“
Копретседателката на AfD, Алис Вајдел, изборниот успех го искористи за да тврди дека нејзината партија презема дел од улогата што историски ја имала CDU како широка германска „народна партија“. Тоа е политичка оценка на Вајдел, а не заклучок што може автоматски да се изведе од еден покраински изборен резултат. Бројките, пак, покажуваат нешто што е потешко да се оспори: AfD значително ја прошири поддршката во Мекленбург-Западна Померанија и останува особено силна во источниот дел на Германија.
Растот на AfD повторно го става во центарот и германскиот „Brandmauer“ – политичкиот огнен ѕид со кој другите водечки партии ја исклучуваат можноста за коалициско владеење со AfD. Тоа создава парадокс: колку повеќе расте изборната поддршка за AfD, толку покомплицирана може да стане математиката за создавање влади без неа.
Берлин гласа поинаку: Левица е прва
Изборната недела не може да се опише само како триумф на AfD. Истовремено со изборите во Мекленбург-Западна Померанија, во Берлин се случи сосема поинаков политички пресврт. Левица освои околу 25,3% од гласовите и излезе како најсилна партија, пред CDU со околу 19%. AfD освои нешто повеќе од 16%, а SPD околу 12%. Берлин затоа испрати политичка порака што значително се разликува од североисточната германска покраина.
Главната тема во главниот град беше домувањето. Високите кирии, недостигот од достапни станови и барањата за поголема интервенција на градските власти во пазарот на недвижности беа во средиштето на кампањата на Левица.
Два различни победника – ист проблем за политичкиот центар
Токму тука е можеби најважната порака од германската изборна недела. Во Мекленбург-Западна Померанија прва е AfD. Во Берлин прва е Левица. Тоа се партии со многу различни програми, идеологии и гласачки бази. Но нивните резултати истовремено покажуваат слабеење на традиционалниот партиски центар во два различни политички правци.
CDU и SPD, партиите што најголем дел од повоената историја ја обликуваа германската федерална политика, сè потешко можат да сметаат на некогаш стабилните гласачки блокови.
Германскиот партиски систем станува пофрагментиран, а формирањето стабилни влади станува покомплицирано.
Зошто расте AfD?
Не постои едно објаснување што може целосно да го опише растот на AfD. Во изборната кампања се преклопуваа повеќе теми: миграцијата, високите трошоци за живот, цената на енергијата, економската стагнација, односот кон Русија, германската помош за Украина и незадоволството од федералната политика. Reuters наведува дека економските грижи и трошоците за живот одиграле значајна улога во расположението на гласачите, додека во источна Германија дополнителна тежина имаат прашањата за енергетските односи со Русија и војната во Украина.
AfD се залага за построга миграциска политика и за обновување на енергетските врски со Русија, а критички се поставува и кон делови од германската и европската политика кон Украина.
Меѓутоа, изборните мотиви не се идентични кај сите гласачи и не треба да се сведуваат само на една тема.
Економијата е големиот тест за Мерц
За владата на Мерц можеби најголемиот проблем останува економијата. Германската индустрија со години е под притисок од високите енергетски трошоци, слабата побарувачка, структурните промени во автомобилската индустрија и меѓународната конкуренција. Истовремено, граѓаните се соочуваат со повисоки животни трошоци, а владините планови за реформи во пензискиот и социјалниот систем предизвикуваат политички отпор. Непосредно пред изборите федералната влада најави и привремено намалување на даноците на бензинот и дизелот поради растот на цените на горивата.
Изборниот удар врз CDU затоа отвора прашање дали Мерц ќе ја забрза својата реформска програма или ќе мора да бара политички корекции. Тој засега јавно се определува за првата опција.
Политичкиот „огнен ѕид“ станува сè поголем тест
Растот на AfD има уште една важна последица: главните германски партии продолжуваат да ја отфрлаат можноста за коалициска соработка со неа. Поради тоа секој силен резултат на AfD го намалува бројот на расположливи комбинации за создавање мнозинство меѓу останатите партии. Тоа веќе води кон сè посложени дво- и трипартиски коалиции во германските покраини. Reuters оценува дека резултатите дополнително го зголемуваат притисокот врз политиката на „Brandmauer“ и го усложнуваат формирањето стабилни мнозинства.
Германија повеќе не гласа по една политичка оска
Резултатите од 20. септември покажаа дека германското избирачко тело не се движи едноставно во една насока. Североистокот му даде најмногу гласови на AfD. Берлин ѝ даде најмногу гласови на Левица. Во едниот случај во центарот на политичката дебата се миграцијата, енергијата, Русија, Украина и економското незадоволство. Во другиот силно доминираат домувањето, кирите и социјалните прашања.
Сепак, за CDU и Мерц заедничкиот именител е јасен: партијата загуби значителен дел од поддршката во две многу различни политички средини. Тоа не значи автоматски пад на федералната влада. Но значи дека притисокот врз канцеларот станува поголем и дека секој следен покраински избор ќе се чита и како тест за неговата политика.
Германија влегува во период во кој класичната поделба меѓу CDU/CSU и SPD сè помалку е доволна за да се објасни однесувањето на избирачите. Изборите во Мекленбург-Западна Померанија и Берлин покажаа две различни лица на истата политичка промена: растечка фрагментација, послаби традиционални партии и сè потешка коалициска математика.
