Постојат луѓе што не остануваат само во биографиите, туку во самиот тон на едно време. Ацо Јовановски е токму таква појава. Не затоа што зад себе оставил само многу улоги, туку затоа што оставил присуство. Кога ќе се спомне неговото име, не се отвора само една актерска кариера, туку цела епоха од македонскиот театар, филм и телевизија. Роден на 31 декември 1930 година во Скопје, во тогашното Циган Маало, тој припаѓа на онаа генерација уметници што не ја градеа сцената од комфор, туку од внатрешна потреба и од силна верба дека културата е нешто што се живее, а не само што се изведува. Ацо Јовановски останува впишан како едно од препознатливите лица на македонската актерска историја.
Почеток што не бил лесен, но бил судбински
Неговото детство не било обвиено со привилегии. Напротив, растел во скромни услови, во град и во време кога животот не им нудел многу лесни патишта на младите. Но токму таму, во таа скромност, како да се калела и една посебна чувствителност – за човекот, за говорот, за гестот, за болката и за достоинството. Тоа подоцна ќе се почувствува и во неговата игра. По војната, кога македонскиот театар почнува да се оформува како простор на јазик, идентитет и културна самосвест, Јовановски веќе е близу до сцената. Во 1948 година е избран на конкурс за глумечка школа, и токму тука почнува неговиот професионален пат. Тоа не е само административен податок од една биографија. Тоа е мигот кога еден млад човек влегува во светот што подоцна ќе го обележи со свој печат.
Актер што не играше улоги, туку создаваше присуство
Кај Ацо Јовановски не е најважно само што играл многу. Поважно е како играл. Имал редок опфат – од драмски до комични улоги, од театарска класика до филмска психологија, од сценска прецизност до телевизиска непосредност. До пензионирањето во 1995 година има одиграно околу 100 театарски премиери и околу 40 филмски премиери, а неговата вкупна екранска филмографија опфаќа повеќе од шеесет улоги во филмови и серии. Тоа не е мала бројка. Но бројките тука се само рамка. Вистинската мерка е во впечатокот што останува по ликот. Кај него и споредните улоги знаеле да добијат тежина на главни, затоа што на сцената и пред камерата влегувал со целосна внатрешна присутност.
Меѓу театарските улоги што и денес се спомнуваат се Едмонд во „Долго патување во ноќта“, Принцот во „Пепелашка“, Турчинот во „Манде“, Трепљов во „Галеб“, Шандемис во „Болва в’ уво“ и Дол Луј во „Дон Жуан“. Овие улоги не се значајни само затоа што стојат во список, туку затоа што покажуваат колку широка била неговата актерска способност. Кај него немало механичко играње. Имало темперамент, ритам, нерв, мера и човечка густина.
Од „Фросина“ до антологискиот екрански траг
Филмската кариера ја почнува со главната машка улога – Климе во „Фросина“ од 1952 година, првиот македонски игран филм. Тоа само по себе е доволно за да се разбере колку рано и колку суштински бил вграден во темелите на македонската кинематографија. Подоцна следуваат низа наслови што денес веќе се читаат како дел од културната меморија: „Волчја ноќ“, „Виза на злото“, „Мирно лето“, „Македонска крвава свадба“, „Жед“, „Црно семе“, „Македонскиот дел од пеколот“, „Најдолгиот пат“, „Црвениот коњ“, „Пред дождот“, „Заборавени“, „Салон Хармони“, „Погрешно време“ и „Стрмоглави“. Доволно е човек само да ја погледне неговата филмска биографија за да сфати дека тука не станува збор за случаен актерски опстанок, туку за трајна уметничка континуитетност.
Особено е важен фактот што Јовановски успевал да остане препознатлив и во различни продукциски и естетски епохи. Не секој актер може да мине низ децении, а да не се претвори во сопствена сенка. Кај него тоа не се случува. Тој не останува заглавен во една формула. Се менува времето, се менува филмскиот јазик, се менува и ритамот на телевизијата, а тој и понатаму останува убедлив. Токму тоа е разликата меѓу актер што работи и актер што остава белег.
Награди што не го создадоа, туку го потврдија
За својот придонес добива низа признанија што само ја потврдуваат вредноста на веќе создаденото дело. Во 1971 година на ФФАО во Ниш е награден за епизодна улога во „Црно семе“ и за глумечко остварување во „Жед“. Во 1977 ја добива наградата „11 Октомври“, истата година е прогласен и за уметник на годината во анкетата на „Екран“, а во 1986 ја добива „Славица“ за животно дело. Таквите признанија не се само ред во биографија. Тие се знак дека една актерска енергија била видена, препознаена и вреднувана во своето време.
Семејство во кое уметноста продолжува да дише
Кај ваквите личности секогаш е интересно што останува по нив и надвор од архивите. Кај Ацо Јовановски, уметноста не завршува со него. Таа продолжува и низ семејната линија. Неговата ќерка Силвија Стојановска е актерка, а неговите внуки Јана и Ана Стојановска исто така се дел од актерскиот свет. Во тој факт има нешто повеќе од биографска занимливост. Има чувство дека сцената не била само професија, туку и домашен јазик. Кога во 2016 година Скопје се простуваше од него, токму таа човечка и семејна нишка беше силно присутна и на комеморацијата во Драмскиот театар.
Зошто Ацо Јовановски и денес значи
Ацо Јовановски почина на 18 март 2016 година во Скопје, во 86. година од животот. Но кај вакви фигури смртта не ја затвора приказната. Таа само ја префрла од живата сцена во културната меморија. И тука доаѓаме до најважното. Него не го паметиме само како плоден актер, туку како маркантна личност. А тоа значи многу повеќе. Значи човек со физиономија, со глас, со став, со присуство што не можеш лесно да го замениш. Значи појава што ја надминува улогата и станува симбол на едно уметничко време.
Во македонскиот театар и филм имало и има многу талентирани имиња. Но малкумина се оние што, и кога ќе заминат, продолжуваат да стојат исправено во јавната свест. Ацо Јовановски е токму меѓу тие малкумина. Не како носталгичен украс од минатото, туку како мерка за актерска сила, дисциплина и човечка препознатливост. Затоа кога денес зборуваме за него, не зборуваме само за еден актер. Зборуваме за трага што не избледува.
