Една недела пред почетокот на учебната 2026/2027 година министерката за образование и наука Весна Јаневска соопшти бројки што значително ја менуваат училишната карта на Македонија: се очекува затворање на 26 рурални училишта, во основното образование има околу 200 паралелки помалку, а во средното уште 100. Досега се запишани околу 14.500 првачиња, но бројката сè уште не е конечна бидејќи дополнителните уписи продолжуваат во август и септември, покажуваат податоците од денешната прес-конференција.
Зад административниот збор „оптимизација“ стои многу поголема промена. Станува збор за систем што мора да се приспособува на помал број деца, иселување и нерамномерно населување – со празни училишни простории во едни средини и недостиг од простор или наставници во други. Затоа затворањето училиште во мало село не е само образовно прашање. Тоа е и демографска слика на местото од кое исчезнува генерацијата што треба да ја продолжи неговата приказна.
Училишта без првачиња и паралелки со неколку деца
Според Јаневска, 26-те рурални училишта за кои се очекува затворање немаат новозапишани првачиња, а во дел од нив учат само по 5, 7 или 8 деца. Посебен проблем се комбинираните паралелки, во кои во иста училница може да има ученици од три различни одделенија. Министерството го образложува преструктурирањето со потребата децата да имаат повеќе врсници, подобра социјализација и поквалитетни услови за настава.
Тоа, сепак, нема да се применува по иста шема насекаде. Министерката посочи дека малите подрачни училишта ќе продолжат да функционираат таму каде што најблиското централно училиште е оддалечено 15 до 20 километри или пристапот е несоодветен за секојдневно патување на малите ученици. Во средини каде што поголемо училиште е на неколку километри, намерата е децата од многу малите паралелки да бидат префрлени таму. Подетално образложение за овој пристап е пренесено и во извештајот за затворањето на руралните училишта.
14.500 првачиња – бројка што сè уште се менува
Во моментов во прво одделение се запишани околу 14.500 деца. Јаневска нагласи дека станува збор за привремена бројка и дека разликата во однос на претходната година, која претходно била поголема од 4.000 ученици, се намалува со дополнителните уписи.
Демографската заднина е тешко да се заобиколи. Државниот завод за статистика регистрирал 19.031 живородено дете во 2020. година. Тој број не може механички да се спореди со сегашните 14.500 запишани првачиња – уписната генерација не се совпаѓа целосно со календарската година на раѓање, дел од децата може да почнат училиште подоцна, а миграцијата дополнително ја менува сликата. Но трендот покажува зошто училишната мрежа сè почесто се соочува со паралелки што едноставно нема со кого да се пополнат.
Оптимизацијата не почна ова лето
Реорганизацијата на училишната мрежа не е мерка создадена само за оваа учебна година. УНИЦЕФ со години укажува дека падот на наталитетот, миграцијата и урбанизацијата довеле до недоволно искористени училишта и кадар во дел од општините, додека други училишта се преоптоварени или работат во повеќе смени. Министерството, општините, УНИЦЕФ и Светска банка веќе работеа на модели за приспособување на мрежата и поефикасно распределување на ресурсите.
Во таа логика има образовен аргумент: паралелка со неколку ученици не нуди исти можности за групна работа, социјализација и разновидна настава како поголема училишна средина. Но самото затворање на малото училиште не создава автоматски подобро образование. За таквиот потег навистина да донесе корист, потребни се сигурен превоз, разумно време на патување, добро опремено училиште, доволно наставници и услови во кои детето нема само да биде преместено од една зграда во друга.
Наставниците засега без отпуштања
Јаневска соопшти и дека во процесот на оптимизација досега не е отпуштен ниту еден наставник вработен на неопределено време. Во некои скопски општини, меѓу кои Аеродром, напротив, има недостиг од кадар и се очекуваат нови вработувања. Министерството го поврзува преструктурирањето и со поширокото воведување едносменска и целодневна настава, со подолг престој на учениците во училиштата.
Тоа е важен дел од равенката. Ако помалиот број паралелки значи само намалување на мрежата, ефектот ќе остане административен. Ако ослободените ресурси навистина се претворат во повеќе време за учење, подобри услови, стручна поддршка и поквалитетна настава, тогаш оптимизацијата може да добие образовна смисла.
Поевтина ученичка кошничка пред 1. септември
Паралелно со промените во училишната мрежа, Јаневска оцени дека 15-процентното намалување на ученичката кошничка ќе биде олеснување за семејните буџети. Таа потсети дека учениците добиваат бесплатни учебници и превоз, а дел од општините обезбедуваат електронски уреди, ужина или храна. Деталите за мерката се пренесени и во информацијата за 15-процентното намалување на ученичката кошничка.
Тоа е конкретна помош пред септемвриските трошоци, но е сосема друга димензија од онаа што ја отвораат бројките за учениците и училиштата. Поевтините тетратки, ранци и прибор можат да го олеснат почетокот на учебната година; не можат да го сменат фактот дека во делови од Македонија има сè помалку деца што ќе ги носат тие ранци.
Учебната 2026/2027 затоа почнува со две различни слики: дистрибуирани учебници и поевтина ученичка кошничка од една страна, а од друга – 26 рурални училишта пред затворање и околу 300 паралелки помалку. Вистинската мерка за успехот нема да биде бројот на затворени згради, туку дали децата што ќе сменат училиште ќе добијат подобра настава, побезбедни услови и повеќе можности. А зад тоа останува прашањето што не може да го реши ниту една образовна реорганизација сама по себе – колку деца ќе има Македонија за следниот 1. септември.
