Први мај одамна не е само датум во календарот. Тој е ден во кој трудот, платата, достоинството, безбедноста на работното место и правото на човекот да живее од својата работа повторно стануваат јавна тема. Во Македонија, како и во многу земји во светот, Меѓународниот ден на трудот се одбележува како државен празник, но неговата вистинска тежина не е во неработниот ден, туку во прашањето што секоја година се враќа: дали работникот е навистина почитуван, заштитен и платен достоинствено?

Оваа година, 1 Мај во Македонија се одбележува и со синдикален протест. Сојузот на синдикати на Македонија (ССМ) најави протестен собир за повисоки плати, подобри услови за работа и заштита на работничките права, со посебен фокус на барањето минималната плата да достигне 600 евра како праг за достоинствен живот.

Празник роден од борба, не од церемонија

Историската тежина на 1 Мај води кон Чикаго, 1886 година, кога работниците протестирале барајќи осумчасовен работен ден. Тие протести не биле романтична сцена од минатото, туку суров судир околу границата меѓу трудот и експлоатацијата. Токму од тие настани, неколку години подоцна, работничкото движење го добива својот најпрепознатлив датум – денот кога работниците во различни земји не зборуваат само за плата, туку за човечка мера на трудот.

Затоа 1 Мај не треба да се сведува на излет, скара и продолжен викенд. Тие се дел од домашната навика, но не се суштината на празникот. Суштината е во потсетникот дека работничките права не се подарок од институциите, ниту добрина од работодавачите. Тие се изборени, запишани, оспорувани и постојано изложени на ризик ако работниците, синдикатите и јавноста престанат да ги бранат.

ССМ со порака: борбата за достоинствен труд не е завршена

Во отвореното писмо што го пренесе Рацин.мк, претседателот на ССМ, Слободан Трендафилов, предупредува дека трудот во Македонија сè уште не се вреднува и не се плаќа достоинствено. Во пораката се споменуваат ниски примања, работни денови што во некои случаи повторно се растегнуваат далеку над нормалната мера, проблеми со безбедноста на работните места и стравувања од уназадување на колективните договори.

Оваа порака ја враќа суштината на празникот таму каде што припаѓа – во секојдневниот живот на работникот. Не во говорницата, не во честитката, не во протоколот, туку во платата што треба да стигне до крајот на месецот, во работното време што не смее да го проголта животот, во безбедноста што не смее да биде луксуз и во правото работникот да не биде третиран како потрошен материјал.

Минимална плата од 600 евра како политичко и социјално прашање

Барањето на ССМ за минимална плата од 600 евра не е само синдикална бројка. Тоа е социјален тест за земјата. Кога трошоците за живот растат, а платите остануваат под достоинствениот праг, работникот станува формално вработен, но реално економски несигурен. Таквата состојба создава тивка неправда: човек работи, но не може нормално да живее од својот труд.

Токму затоа годинашното одбележување на 1 Мај во Македонија има јасен актуелен контекст. Едната страна на денот е празнична – честитки, одмор, семејно дружење, јавни пораки од институции и партии. Другата страна е протестна – барања за плати, работничка заштита, колективни договори и поголема одговорност од институциите и работодавачите. Во таа двојност се гледа вистинската состојба на празникот: тој е и спомен и предупредување.

Различни синдикални патишта, иста работничка тема

Оваа година, според објавите, СОНК не учествува на протестот на ССМ, туку го одбележува празникот преку конференција за трудови политики, колективни договори, законска рамка и предизвици во примената. Таквиот различен пристап ја отвора и пошироката дилема: дали работничките права подобро се бранат на улица, на преговарачка маса или преку комбинација од двете?

Одговорот, веројатно, не е едноставен. Социјалниот дијалог е неопходен кога институциите и работодавачите навистина слушаат. Протестот станува неопходен кога дијалогот се претвора во одложување. Во здраво општество, едното не треба да го исклучува другото. Но во општество во кое работникот често се чувствува невидлив, секој јавен потсетник дека трудот има достоинство е важен.

1 Мај како огледало на државата

Односот кон работникот е една од најточните мерки за зрелоста на едно општество. Не е доволно да се зборува за економски раст ако растот не се чувствува во животот на луѓето што го создаваат. Не е доволно да се зборува за инвестиции ако работното место не носи сигурност. Не е доволно да се зборува за продуктивност ако работникот е исцрпен, потценет и заменлив.

Затоа 1 Мај не е само празник на работниците. Тој е огледало за државата, за компаниите, за синдикатите, за политичките партии и за секој граѓанин што некогаш зависел од плата, договор, смена, работно време или шеф. На овој ден станува јасно дека трудот не е апстрактна економска категорија, туку човечки живот претворен во работа.

Празник што треба да се врати на својата смисла

Можеби најголемиот проблем со 1 Мај е што со текот на годините се навикнавме на неговата надворешна форма, а ја заборавивме неговата внатрешна причина. Да се одмора на Денот на трудот не е погрешно. Но да се заборави зошто тој ден постои – тоа е пораз на меморијата.

Во Македонија, годинашниот 1 Мај повторно ја отвора истата стара, но нерешена тема: дали трудот е доволен за достоинствен живот? Ако одговорот е неизвесен, тогаш празникот не може да биде само прослава. Тој мора да остане и барање. Барање за плата што не понижува, за работно место што не загрозува, за договор што не е празна хартија, за институции што не гледаат на работникот како на статистика.

Први мај, на крајот, не е ден против никого. Тој е ден за човекот што работи. За неговото време, неговата сила, неговата сигурност и неговото достоинство. А тоа достоинство не смее да се споменува само еднаш годишно.